Рус
Объем торгов за национальную валюту на РФБ «Тошкент» за апрель текущего года составил 19,07 млрд. сумов *** Объем торгов за национальную валюту на РФБ «Тошкент» за апрель текущего года составил 19,07 млрд. сумов
Голосование
Тадбиркорликни ривожлантириш қандай омилларга боғлиқ?
 
Статистика посещений
Посещения [+/-]
Сегодня:
Вчера:
Позавчера:
1183
5428
5743

-315
Этот месяц...:
Прошлый мес...:
Позапрошлый...:
104172
187770
159783

+27987

Всего посещений
С начала работы biznes-daily.uz 5 066 622
Главная "ISTE'MOLCHI" Хато қилишга энди ҳаққимиз йўқ

yozuv_160ёхуд қайси алифбони танлаймиз?

Ўзидан ортиб, ўзгаларга нафи теккан одам чинакам бахтли одам. Энди ўзгалардан ҳам ортиб, бутун бошли халққа нафинг тегса борми, берди Худо деяверинг. Лекин истакнинг ўзи билан ўздан ортиш қийин. Айниқса, ит эгасини танимай қолган бугунги шитоб замонларда. Ўздан ортиб ўзгаларнинг, айниқса, халқнинг қошига келиш учун одамга билим, жасорат ва омад ҳам керак бўлади. Бу йўлда гоҳи гоҳида фурсатнинг ўзи инсонга имкон бериб туради. Ҳамма гап — имкондан қандай фойдаланишда. Худди шундай имконлардан бири, мана ҳозир, ҳар биримизнинг қаршимизда — лотин ёки кириллдан бирини танлашда турибди! Бу имкон масъулиятли ишнинг бошида турганлар учун янада шарафли.

Энди бутун бошли халқнинг келажаги ҳам у ёки бу даражада шу танловнинг тўғри ёки нотўғри эканлигига бориб тақалади. Яна шуки, бундай имкон ҳар доим ҳам берилавермайди. У ўта ноёб тарихий ҳодиса. Шунинг учун ҳам хато қилишга ҳаққимиз йўқ.

Ўтмишга назар.

Бир гуржи йигити ҳазиллашгиси келибми, стол устида каминанинг унутилган хатини олиб, тушунмаса ҳам овоз чиқариб ўқий кетди. Сўнг менга юзланиб: “Ўзбекларнинг ўз алифбоси йўқми? Нега русникида ёзасизлар? Уялмайсизларми?… Мана, менинг хатимга қара! – у қўйнидан конверт чиқарди. – Биз минг йиллардан бери ўз алифбомизда ёзамиз. Шунинг учун ҳам ота-бобом қолдирган меросни мен ўқийман, меникини эса ҳали болаларим ўқийди” деди фахр билан. Мен ер ёрилмади, ерга кирмадим. Бу ҳақда кейин – узун йиллар мобайнида кўп ўйлаб юрдим. Ўйларим бора-бора ўта оғриқли саволларга айланди: “Нега бир неча млн.ли (лекин жуда машҳур халқ!) гуржи халқининг минг йиллардан бери ўзгармай келаётган ўз ёзуви бор-у, кўпмиллионли ўзбекники йўқ? Бори ҳам тинимсиз ўзгартирилди, ҳамон ўзгартирилмоқда? Ахир, ёзув ўзгартириш миллатни таҳрир қилиш, таҳқир қилиш дегани-ку!

Узоққа бормай, мана менинг ўзим ҳам ана шу ўзгартиришнинг заҳмини чекмадимми?.. Биласиз, ёзувчиман. Бир қарасам, энди нашрдан чиқиб уйга олиб келган китобимни ҳали ёш бўлган ўғлим ва қизим қўлига олишибди-ю, лекин тузукроқ ўқий олишмаяпти. Яъни ота билан бола ёзувда бир-бирини тушунмаяпти. Бу нима дегани? Аждод ва авлод ўртасига чоҳ тушди, дегани! “Ваҳима қилманг, болаларингиз кириллни, сиз эса лотин алифбосини бир пасда ўрганиб оласиз!” дея маслаҳат бермоқчи бўлсангиз, айтай: мен ва болам ўртасидаги “тушунмовчилик” бу айсбергнинг кўриниб турган учи, холос. Асл айсберг сувнинг остида ётибди. Айсбергнинг учидан баҳс этишдан мурод сув остида ётган асл айсбергга ишорадир. Асл айсбергнинг номи эса халқ ва у яратган минг йиллик мерос! Демак, ёзувнинг ҳар алмашиши мавжуд авлоднинг ўзи мансуб бўлган халқ ва унинг меросидан яна бир карра узоқ тушиши деганидир. “Ҳаммасини янги ёзувга ўгириб олиш мумкин-ку!” дея эътирозда давом этмоқчи бўлсангиз, бу ишнинг шу чоққача мумкин бўлмагани сизга энг яхши жавобдир. Назарияда ҳамма нарса мумкин, асл гап амалиётда…

Армияда юз берган ўша мулоқот чоғида мен 18 ёшли бўз йигит эдим, гуржистонлик йигит гапининг маъноси тагига бирданига етмаган бўлишим мумкин. Лекин аминманки, ўша пайтдаги ўзбек зиёлиларининг аксари ҳам бу ҳақда ёлчитиб фикр юритишмаган.

Юритишганда эди, 1993 йили алифбони танлаш ва тузатиш имконидан бу тахлит хом фойдаланишмас эди. Ҳолбуки, алифбо миллат тақдирига дахл қиладиган масалалардан бири. Унга панжа ортидан қараб бўлмайди. Сўзларим кимларгадир қаттиқ тегаётган бўлса, узр сўрайман. Лекин биз ўша хом фойдалиш туфайли яна бир бор алифбода (кичик бўлса-да) ўзгартириш қилишга мажбур бўлиб турибмиз. Бу ишнинг олам-олам муаммоларини, сарф-харажатларини, ҳар бир инсон бошига тушадиган руҳий, ақлий, керак бўлса, моддий заҳматларини ўйлаганимда, узр сўраган тилларимни тишлаб ташлагим келади…

Ўтмишга савол билан назар

Юнон келди, китобларни, билимдонларни йўқ қилди, ўзиникини ўтказмоқчи бўлди. Ўтказди ҳам. Кетидан араб келди, тилимиз арабча сўзларга тўлди, арабча ёзувни қабул қилдик (динни шундай ҳам қабул қилиш мумкин эди-ку!). Нега?.. Жавоб тарих ва кўпчилигимизнинг юрагимиздан бадарға қилинган жасорат қаърига кўмилган. Руслар келди. Тилимиз русча сўзларга тўлди, ёзувимиз русники, яъни кириллча бўлди. Нега?.. Жавоб яна тарихда ва бизни тарк этган жасорат бағрида ухлаяпти. Уларгача хоразм, сўғд, уйғур, ўрхун-енисей каби туркона ёзувлар бўлганлигидан тарих далолат беради. Аммо ҳеч бирини сақлаб қололмаганмиз. Яна “нега?” деган савол қаршимизга чиқади. Тарих Шумерлардан бошланади, дейишади. Кейинги 20-30 йил мобайнида Шумерлар ҳақида кўпдан кўп янги кашфиётлар амалга оширилди. Италия ва Америка олимларининг гувоҳлик беришича, Шумерлар қадим туркийларнинг аждоди бўлиб, миххатларга битилган илк ёзув ҳам айнан шуларга тегишли экан. Лекин бугун бизнинг ўз ёзувимиз йўқ, тушуняпсизми, қарийб 400 млн.ли туркийларнинг ўз алифбоси йўқ!

Агар Шумерларнинг келиб чиқиши ҳақидаги илмий гипотезалар тўғри бўлса, дунёга илк цивилизацияни, шу билан бирга, илк ёзувни берган туркий қавмларнинг бугун ўз алифбоси йўқ! Бир ҳовуч гуржиларнинг бор, қарийб ярим млрд.ли туркийларнинг эса йўқ! Нега?..

Шуларни ўйлаганда хаёлимда фақат бир жумла портлайди: Ўтмиши буюк, ҳозири эса куйик туркийлар!.. Лекин ҳозирда алифбо масаласи нафақат ўзбекларга, балки юртимизда истиқомат қилиб, ўзбек тилида таълим олаётган, сўзлашаётган ўнлаб бошқа халқ вакилларига ҳам тегишли бўлиб, бир сўз билан айтганда, умумхалқ масаласидир. Бу эса алифбо масаласининг ғоят жиддий бўлиб, унда хатога йўл қўйиш мумкин эмаслигини кўрсатади.

Бобурнинг маънавий жасорати

Бобур ҳазратларининг “Хатти Бобурий”ни яратишига нима сабаб бўлдийкин? деб кўп ўйлайман. Ахир, муборак ислом дини руҳида тарбия топган шоҳнинг шу дин нозил бўлган ёзув истеъмолда экан, бошқа алифбо ҳақида ўйлаши, нафақат ўйлаши, балки уни ихтиро этиши ҳазил гап эмас. Шуларни ўйлаганда қуйидагича мулоҳазаларга толаман: қомусий билим эгаси бўлган Бобурни туркий тил табиати билан амалда қўлланилаётган араб ёзуви ўртасида номутаносиблик борлигини сезган бўлиши керак. Бу — бирламчи сабаб. Иккиламчи – Бобурда миллий ғурур, туркона ғурур жуда керакли меъёрда бўлган. Қолмишига, у император эди. Шунинг учун ҳам Бобур янги алифбо яратишга жазм қилган. Мен бу билан “Агар “Хатти Бобурий” йўқолмаганда, биз ҳозир ўша алифбони ишлатардик ва ҳаммаси зўр бўларди”, деган фикрдан мутлақо йироқман. Биз унинг қандай “хат” эканлигини ҳам билмаймиз. Бу ердаги асосий гап – араб ёзувининг туркий тилни бор хусусиятларини ўзида тўла акс эттира олмаганига эътибор қаратилганидир.

(Муҳтарам ўқувчи, бу ўринда дин ва ёзув тушунчаларини аралаштириб юбормайлик!).

Ҳозирда мавжуд лотин ёзувига ҳам худди шундай эътибор қаратишимиз керак, деб ўйлайман. Чунки амалдаги лотин алифбосидаги нотугаллик кирилл алифбосига қайтайлик, деган мулоҳазаларнинг туғилишига сабаб бўлмоқда. Лекин ҳозирги глобализм даврида кириллга қайтиш уммонга энди оғзи теккан балиқнинг ортга — ҳовузга қайтиб кетиши билан баробардир.

Ҳадеб алифбони алмаштириш оқибатлари

Бунинг зарарини сўз билан айтиб адо қилиб бўлмайди. Сўз билан шунчасини айтиш мумкиндир, эҳтимол: ҳар бир алифбо алмашиши ота билан фарзанд ўртасига урилган биттадан хитой деворидек гап. Улар бир-бирларини маънан кўрмай қоладилар. Авлоднинг ботиний нигоҳи аждоднинг маънавий бўйи бастидан узилади. Тамом! Натижада босқинчи ёки ташқи рақиб кучлар янги авлодни хоҳлаган кўйига солиб ўйнатади. Ахир, асрлар мобайнида шундай бўлмадими? Бўлди. Барига тарих гувоҳ! Дарвоқе, сал шамол турса, алифбони алмаштириб олаётган феълимиз билан ҳақиқий тарихни қаердан ҳам билайлик? Таассуфки, колонизаторларнинг мафкураси билан унинг алифбосида ёзилган ярим чин, ярим ёлғон битикларни ҳалигача тарих деб келаётганлар орамизда қанча…

Келажак учун овоз берайлик…

Мен ҳозиргача ҳар хил жанрларда ўнлаб китоблар эълон қилдим. Уларнинг ҳаммаси кириллда. Кириллчада лотинчага нисбатан бир неча баравар тез ёзиб, тез ўқийман. Аммо лотин алифбосига овоз бераман! Чунки ҳозирги шароитда халқимиз учун, ўзбекистонликлар учун лотин алифбоси энг мақбул йўл, деб биламан. (Албатта, “қани энди минг йиллардан бери ўзгармай келаётган ўз ёзувимиз бўлса!” деган армон юрагимни ҳеч қачон тарк этмаса керак!)

Биз шундай тарихий паллада яшаяпмизки, ҳар бир ватандош ўз шахсий ва авлоди манфаатини бир четга йиғиштириб қўйиб, бутун бошли халқнинг “Мен” бўлиб оёққа туришини кўзлаб иш тутиши зарур. Шундай қилинганда, бугунги кунда лотин алифбосидан кўра фойдалироқ бошқа алифбо йўқлиги маълум бўлади. Аммо ҳозирда истеъмолда бўлган чала лотин алифбосига эмас, балки такомил топганига овоз бераман. Уни зудлик билан қиёмига етказиш ва истеъмолга киритиш зарур. Бу борада айрим мулоҳазаларимни айтиб ўтай: Ў, Ғ ҳарфлари тутуқ белгисисиз, Ч, Ш, НГ каби товушлар битта ҳарф билан берилишига эришиш керак. Руслардан қабул қилинган Ю билан Я дан воз кечилса қандай бўларкин? “Юмалоқ”ни “Yumaloq” тарзида ёзилгандан кейин русча Юрий исмини Yurıy, Ю. Боревни Y. Borev тарзида ёзса бўлади. Чунки русча Ю (Я ҳам) икки ҳарф бирикимидан ташкил топган. Назаримда, “мумкин эмас”, деган тушунча нотўғри тушунча. Ахир, нега биз ўзга тилдан олинган сўз ёки атамани ўша халқ тили ва алифбосига кўра ёзиб, талаффуз қилишимиз керак?

Ч ва Ш да белги ҳарфнинг паст қисмига эмас, балки тепасига қўйилган (шунингдек, НГ,нг учун Н,н нинг тепасига белги қўйилган) таклифларни ҳам учратдим алифбо тўғрисидаги жўяли чиқишларда. Қабул қилиш мумкин. Айни пайтда, қардош Туркия турклари муваффақият билан истифода этаётган Ğ (Ғ), Ç, (Ч), Ş (Ш) лардан намуна олишнинг сира айб жойи йўқ. Ахир, қолган ҳарфларни Европа халқлари таркибига сингиб кетган, бугунги кунда тили ўлик ҳисобланган лотин ёзувидан олишдан тортинмаяпмиз-ку, нега энди тилию дини бир халқ алифбосида ўз ўрнини топган ҳарфлардан истиҳола қиламиз? Ахир, бу ҳарфлар бизга керак.

Қолаверса, булар ҳам лотин алифбоси негизида ўйлаб топилган. Кириллчадаги Ў, Қ, Ғ, Ҳ каби ҳарфлар ҳам ҳарфнинг тепаси, ўртаси ва пастига белгилар қўйиш йўли билан ясалганлиги шу тарзда иш тутиш мумкинлиги кўрсатади. Айириш (Ъ) белгиси борасида ҳам ўзгартириш киритиш лозим. Чунки у ҳозирги шаклида (’) сўзни қоқ иккига бўлиб ташлаяпти. Эҳтимол, бирон ҳарф билан бериш, ҳатто ундан бутунлай воз кечиш ҳам мумкиндир. Нима бўпти “неъмат” сўзини араблардек айириш белгисига урғу бериб, сўзни иккига бўлиб (ne’mat) айтмасак? Оғзаки тилда сўз “немат” бўлиб талаффуз қилинади-ку! Нега биз ҳамиша ўз артикуляцион базамизга хиёнат қиламиз? Нега ўзга тилдан олинган сўзни ўша халқ вакилидек талаффуз қилишимиз керак, деб ўйлаймиз? Нега бошқа ҳамма халқлар чет тиллардан ўзлашган сўзларни ўзига, тил хусусиятларига мослаштириб оладию (масалан, менинг исмим ҳам, отамнинг исми ҳам, насабим ҳам русча талаффузга кўра ёзилганига нима дейсиз? — Хамдамов Улугбек Абдувахобович), фақат биз ўзимизни ўзлашма сўзларга мослаймиз? Нега бунча тақлидчимиз? Қани ўзлигимиз? Қани ўзагимиз?..

Албатта, қилни қирқ ёрувчи тилшуносларимиз янада жўялироқ таклифларни беришади, беришяпти ҳам. Ушбу мулоҳазалар эса каминанинг бир филолог, ёзувчи сифатида ақлим етганлари, холос. Нари борса, таклиф деб қабул қилинг. Лекин барча таклифлар умумхалқ муҳокамасидан ўтиши шарт, деб ҳисоблайман. Алифбо мукаммал бўлмагунча муҳокамага қайта ва қайта қўйилавериши тарафдориман. Майли, бу ишга ярим йил, бир йил сарфлансин. Лекин, алалоқибат, мукаммал алифбога эришайлик ва у халқимиз билан бирга доимий қолсин! Мукаммал алифбога эришганимиздан кейин уни зудлик билан қабул қилайлик! Қабул қилинган кундан эътиборан эса битта ёзувга, яъни лотинга ўтайлик! Матбуот ва давлат идоралари ўз ишларини ягона ёзувда, лотинда юритса, бир неча ойда ҳаммаси изига тушиб кетади, деб ишонаман.

Хўш, алифбодаги мукаммаллик нима дегани? Менимча, алифбонинг туркий тилимиз табиатини энг максимал даражада ўзида акс эттириши ва замонавий техника воситалари (жумладан, компьютер, телефон, планшет каби техник воситалар клавиатура майдони)да қулай ишлатилиши, деганидир. Яна бошқа қирралари бор бўлса, мутахассислар ҳисобга олишади, тушунтиришади, деб ўйлайман. Чунки улар тил билимдони. Сизу биздан яхшироғини, тўғрироғини билишади. Аммо тилга масъулият, тилга ҳақдорлик ва жасорат бобида барчамиз баробармиз. Бас, шундай экан, жим турмайлик!

Мулоҳазаларимизни умумхалқ муҳокамасига қўяйлик. Ҳақорат тилида эмас, инсоний одоб ва илмий этика доирасида баҳслашайлик. Аммо, пировард натижада тўғри алифбони, бизга керакли алифбони танлаб, тузатиб олайлик. Ва бошқа ҳеч қачон алифбо масаласига қайтмайлик! Гап шу ерга келганда, ҳатто Конституцияга алифбо борасида бир модда киритилиб, унда алифбонинг ўзгартирилмаслиги белгилаб қўйилса, дегим келади. (Балки бу ошириб юборилаётган тадбирдир.Оғзи куйган қатиқни ҳам пуфлаб ичаркан…) Чунки алифбони янгилаш, уни ўзгартириш миллат бўйи бастини қоқ иккига бўлиб ташлаш билан баробардир. Шу маънода биз сўнгги юз йил мобайнида тўрт марта бўлинган миллатмиз, унутмайлик!

“Нега энди лотинни ҳимоя қилиб, муносабатингизни кириллда ёздингиз?” демоқчи бўлган маслакдошларимга айтай: аввало, бу юқорида айтган барча мулоҳазаларимни тасдиқлайди — мен ва мендан катта, мендан бироз кичик авлодларнинг ҳаммасининг саводи кириллда чиққан. Биз бу алифбода сувдаги балиқдек сезамиз ўзимизни. Қолаверса, кириллни ёқлаётганлар ҳам, асосан катта авлод вакиллари, аввало шулар ўқисин, дедим. Аммо, биродарлар, бизнинг авлод қариб боряпти, дунё деган саҳнадан ўтиб боряпти, демак, ўзимиз билан бирга кириллни – муаммони ҳам олиб кетяпмиз. Ёш авлодни такрор кириллда ўқитмасак, тахминан 30, 40 йилдан кейин икки ёзувлилик деган зиддият(бало)нинг ўзи қолмайди. Муаммо ҳал бўлади. Бас, шундай экан, менинг алифбом, сенинг алифбонг демасдан, ҳаётга, ҳаёт олдимизга қўяётган муаммоларга фалсафийроқ қарашни ҳам ўрганайлик. Ўтмишни бағримизга босиб, келажак сари борайлик! Лекин асло ва асло аксини қилмайлик! Қийналса, катта авлодлар қийналсин. Заҳматларни мард бўлиб бўйнимизга олайлик-да, чидайлик. Энг муҳими, биздан кейин келаётган авлодларга ягона алифбо — лотин билан осон ва фойдали бўлсин! Зеро, лотин алифбоси бугунги мураккаб замонда юртдошларимизни нафақат туркий дунё билан уйғунликка, балки, умуман, жаҳоннинг илғор ҳамжамияти билан ҳамкорликка, замонавийлик билан эса ҳамнафасликка хизмат қилади. Хато қилишга эса энди ҳаққимиз йўқ!

Улуғбек ҲАМДАМ,

ёзувчи.

 

© Copyright 2008 - 2017    biznes-daily.uz Все права защищены
Свидетельство о регистрации № 0976, выдано Узбекским агентством по печати и информации 04.06.2013 г
Все услуги лицензированы, товары сертифицированы.
При распространении материалов сайта в любой форме гиперссылка на biznes-daily.uz обязательна!
Сайт не несёт ответственности за содержание рекламных объявлений.

WEB - Центр информационных технологий "Privatinformsistem"