Рус
Объем торгов за национальную валюту на РФБ «Тошкент» за апрель текущего года составил 19,07 млрд. сумов *** Объем торгов за национальную валюту на РФБ «Тошкент» за апрель текущего года составил 19,07 млрд. сумов
Голосование
Тадбиркорликни ривожлантириш қандай омилларга боғлиқ?
 
Статистика посещений
Посещения [+/-]
Сегодня:
Вчера:
Позавчера:
1124
6894
7012

-118
Этот месяц...:
Прошлый мес...:
Позапрошлый...:
163464
238474
98063

+140411

Всего посещений
С начала работы biznes-daily.uz 6 952 324
Главная "BIZNES - ЭКСПЕРТ" Ўзбекистонда хизматлар бозорининг таркибий хусусияти

Ҳозирги вақтда хизмат кўрсатиш сектори нафақат муайян давлат иқтисодиётида, балки бутун жаҳон иқтисодиётида ҳам муҳим аҳамият касб этади. Ўтган ўн йилликда ялпи ички маҳсулот таркибида хизматларнинг улуши мунтазам ўсиб бормоқда, хизмат кўрсатиш соҳасидаги ходимлар сони ҳам ижобий динамикага эга бўлиб, хизматларнинг халқаро савдоси фаол ривожланмоқда.

Хизмат кўрсатиш соҳасини ривожлантириш Ўзбекистон иқтисодиётининг устувор йўналишларидан бири ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги фармони билан 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг Ҳаракатлар стратегияси бўйича бешта устувор йўналиш қабул қилинди. Ушбу ҳужжат аслида жамиятнинг барча жабҳаларида тизимли ислоҳотлар учун “йўл харитаси”га айланди. Бугунги кунда хизматлар ва хизматлар соҳаси халқ хўжалигининг муҳим тармоқларидан бири ҳисобланади. Давлат томонидан қўллаб-қувватлаш сиёсатини амалга ошириш, республикада хизмат кўрсатиш соҳасини ривожлантиришни рағбатлантириш ҳисобига ижобий натижаларга эришилди.

Хизмат кўрсатиш соҳасининг алоҳида аҳамиятга эга бўлиши ва Ўзбекистонда ижтимоий йўналтирилган бозор иқтисодиётини шакллантириш нуқтаи назаридан унинг ЯИМдаги улушини ошириш зарурати бир қатор шартлар билан белгиланади, жумладан:

– хизмат кўрсатиш соҳасининг кенгайиши ва ривожланиши барқарор иқтисодий ўсиш ва миллий иқтисодиётнинг рақобатбардошлигини оширишга ёрдам беради (айниқса, иқтисодиётнинг юқори технологияли тармоқларида хизматларнинг ўсиши).

Д. Белл таъкидлаганидек, иқтисодий соҳада, асосан, ишлаб чиқаришни саноатнинг ривожланишидан тортиб, дунёнинг кўпгина мамлакатларида иқтисодиётни таркибий қайта қуришга олиб келадиган хизматлар ишлаб чиқаришга ўтишдан иборат [1].

Жаҳон иқтисодиётининг ривожланиш тенденциялари ривожланган мамлакатлар ялпи ички маҳсулотининг таркибида кўрсатилганидек, хизмат кўрсатиш соҳасининг улуши 50,0 фоиздан ошади (Жаҳон банкининг 2016 йил 1 январь ҳолатидаги ҳисоб-китобларига кўра, хизмат даромадлари жаҳон ялпи ички маҳсулотининг тахминан 70 фоизини ташкил қилади. Хизмат кўрсатиш соҳасида етакчилик қилаётган мамлакатлар орасида Люксембург – 88,3 фоиз, Кипр – 87,4 фоиз, Мальта – 85,5 фоиз, Дания – 76,3 фоиз, Испания – 74,8 фоиз, Буюк Британия – 79,6 фоиз, Америка Қўшма Штатлари – 77,6 фоиз);

– хизмат кўрсатиш соҳасини ривожлантириш аҳоли бандлиги масалаларини миллий ва ҳудудий даражаларда ҳал этишга ёрдам беради. Меҳнат сиғими юқори минтақалар мавжудлиги (2016 йил маълумотларига кўра Андижон вилоятида республика аҳолисининг 9,2 фоиз, Наманганда – 8,2 фоиз, Фарғонада – 11,1 фоиз, Қашқадарёда – 9,6 фоиз истиқомат қилади) меҳнат ресурсларини самарали ишлатишни талаб қилади. Иш билан бандликнинг ўсиши (2016 йилда республикада ишсизлик даражаси иқтисодий фаол аҳоли сонининг 5,2 фоизни ва иқтисодий фаоллиги даражаси 23,1 фоизни ташкил этди) хизмат кўрсатиш соҳаси ходимларининг сони кўпайишини талаб қилади.

2016 йилда иқтисодиётда банд бўлганларнинг умумий сонидан 32,3 фоизини хизматлар соҳаси ташкил этди (шу жумладан савдо-сотиқ – 10,9 фоиз, транспорт – 4,8 фоиз, ахборотлаштириш ва алоқа – 0,5 фоиз, молиявий ва суғурта фаолияти – 0,5 фоиз, таълим – 8,3 фоиз ва соғлиқни сақлаш – 4,5 фоиз) [2];

– хизмат кўрсатиш соҳасининг ривожланиш динамикаси аҳоли жами даромадларининг ўсиш суръатларига боғлиқ бўлиб, бу бозор миқёсини ҳам, саноат тузилмасини ҳам ўзгартиради. Масалан, 2016 йилда аҳолининг умумий даромадлари ўтган йилга нисбатан 118,2 фоизни, аҳоли жон бошига жами даромад эса 116,2 фоизни ташкил этди.

Шу билан бирга, хизмат кўрсатиш соҳасининг ўзи бу соҳадаги ходимлар учун, айниқса, кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектларига даромад келтиради (айниқса, транспорт, уй-жой, озиқ-овқат, савдо ва ҳоказо соҳаларда).

Республикада 2016 йилда жами даромадларнинг 55,2 фоизни кичик бизнеснинг даромадлари ташкил этди [2];

Замонавий иқтисодиёт доимий равишда репродуктив хизматларни кўрсатади, бу аҳолининг турмуш даражасини таъминловчи муҳим шарт. Бироқ истеъмолчиларнинг хатти-ҳаракати хизматлар бозорида ўзгариб бормоқда. Истеъмолчи ўзи яратган маркетингнинг ўзига хос талабларини тақдим қилиб, унга тақдим этиладиган хизматларга хизмат кўрсатади.

Инсон нафақат объектга, балки кўрсатилаётган хизматлар соҳасига ҳам айланади, ушбу соҳадаги ишлаб чиқарувчилар ва воситачилар билан бевосита алоқалар ўрнатади. Замонавий хизматлар инновацион ривожланишга ўтиш учун зарур бўлган инсон капиталини шакллантиради ва ривожлантиради.

Таъкидлаш жоизки, мамлакат бўйлаб хизматларнинг тақсимланиши фарқли характерга эга, асосан у йирик саноат ҳудудларида жойлашган. 2010-2016 йилларда соҳанинг ривожланиш динамикаси республиканинг деярли барча ҳудудларида ижобий ривожланиш тенденцияларидан далолат беради (1-жадвал).

1-жадвал.

2010 - 2016 йилларда вилоятлар бўйича аҳоли жон бошига хизмат турларини диверсификация қилиш даражаси [3]

Минтақалар

2010 йил

2012 йил

2014 йил

2016 йил

2016 йилда 2010 йилга нисбатан ўзгариш

Ўзбекистон Республикаси

1,000

1,000

1,000

1,000

-

Қорақалпоғистон Республикаси

0,357

0,530

0,543

0,563

+0,206

Вилоятлар:

 

 

 

 

 

Андижон

0,482

0,532

0,584

0,589

+0,107

Бухоро

0,618

0,661

0,707

0,788

+0,170

Жиззах

0,393

0,448

0,467

0,539

+0,146

Қашқадарё

0,536

0,453

0,489

0,520

-0,016

Навоий

1,103

0,946

0,955

1,001

-0,002

Наманган

0,432

0,487

0,523

0,541

+0,109

Самарқанд

0,503

0,534

0.527

0,577

+0,074

Сурхондарё

0,412

0,455

0,498

0,545

+0,133

Сирдарё

0,464

0,521

0,497

0,524

+0,060

Тошкент

0.978

0,940

0,984

1,034

+0,056

Фарғона

0,451

0,509

0,547

0,574

+0,123

Хоразм

0,527

0,513

0,528

0,527

Ташкент шаҳри

4,236

4,002

3,905

4,194

–0,042

 

2016 йилда Навоий ва Тошкент вилоятларида аҳоли жон бошига хизмат кўрсатиш кўрсаткичи республикадаги ўртача даражага нисбатан мос равишда 1,091 ва 1034 пунктни, Тошкентда эса – 4194 баллни ташкил этди. Тошкент шаҳрида юқори ўсиш суръатларини таъминлаш биринчи навбатда аҳоли реал даромадларининг кўпайиши, якуний истеъмол товарлари ишлаб чиқариш тармоқларини ривожлантириш билан боғлиқ бўлиб, бу хизмат турларини ривожлантириш учун кумулятив таъсир кўрсатади.

Тақдим этилаётган хизматлар сифатини яхшилашга тўсқинлик қилувчи энг муҳим муаммо бозорда рақобатбардош муносабатларнинг етарли эмаслиги ва тарифларнинг ўсишини чеклаш ва янги ташкилий тузилмалар учун маъмурий тўсиқларни камайтиришдир. Хизмат кўрсатиш сектори республика минтақалари иқтисодиётининг истиқболли соҳаларидан бири бўлиб, унинг ривожланиши аҳоли биринчи ўринда соҳада бандликни ошириш, инсон капиталининг сифатини ошириш ва ишлаб чиқаришга замонавий технологияларни жорий этишга таъсир кўрсатади.

Маълумки, товарларни сотиш, айниқса, юқори технологияли маҳсулотларни сотиш ва сотишдан кейинги хизмат кўрсатишда муҳим омил саналади, бу соҳада турли хизматларни жорий этиш товарларни сотиш ҳажмига сезиларли таъсир кўрсатади.

Айрим компаниялар доирасида хизматлар соҳасини бирлаштириш тенденцияси транспорт хизматлари, суғурта ва лизинг хизматлари, туризм ва бошқа хизматлар билан интеграциялашган ҳолда самарадорлигини ошириш ва рақобатбардошлигини оширишга ёрдам беради. у билан бирга, хўжалик юритувчи субъектларнинг инновацион фаолияти замонавий бозор шароитида иқтисодиётни ривожлантиришга таъсир этувчи муҳим омил ҳисобланади [4].

2018 йил “Фаол тадбиркорлик, инновацион ғоялар ва технологияларни қўллаб-қувватлаш йили” деб эълон қилиниши муносабати билан иқтисодиётнинг турли соҳаларида (шу жумладан, хизмат кўрсатишда) ва Ўзбекистон Республикаси аҳолисининг турмуш тарзи сифатидаги инновацион ривожланиш жараёнларининг ўзаро муносабат, ўзаро таъсир ва ўзаро сингиш масалалари давлат томонидан қўллаб-қувватланмоқда [5].

Фикримизча, хизматлар соҳаси учун қуйидаги инновацион гуруҳлар характерли:

– хизматларни тақдим этиш учун технология соҳасидаги инновациялар, тақдим этилаётган хизматлар турларини (телекоммуникация, мобил алоқа, электрон тижорат ва ҳоказо) сезиларли даражада кенгайтирадиган янги технологик ускуналарни жорий этиш;

– хизматларнинг истеъмолчи қийматини ошириш, кўрсатилаётган хизматларнинг сифатини яхшилаш (таълимда инновацион хизмат, соғлиқни сақлаш ва аҳолининг оммавий талаби билан тавсифланган, ижтимоий инфратузилманинг ролини ўйнайдиган хизматлар);

– бизнес-жараёнларни такомиллаштириш (стратегик режалаштириш, аутсорсинг, коворкинг ва бошқалар), хизмат кўрсатиш соҳасидаги янги ахборот-коммуникация ресурсларидан фойдаланишга асосланган янги бошқарув усулларини жорий этиш (ИСО-сифат менежменти, CРМ-мижозларни бошқариш, ЭРП-ресурсларни бошқариш ва бошқалар);

– хизмат кўрсатиш соҳаси фаолиятининг институционал шароитларини такомиллаштириш (қонунчилик ва меъёрий-ҳуқуқий базани яратиш, хизмат кўрсатиш соҳаси инфратузилмасини ривожлантириш, мақсадли дастурларни амалга ошириш ва бошқалар);

– ишбилармонлик муҳитини яхшилаш ва турмуш сифатини юксалтиришга йўналтирилган корхоналарнинг рақобатбардошлигини ошириш (бизнес-жараёнларни диверсификациялаш, ташқи бозорларга хизмат кўрсатишни ошириш, ходимларни ўқитиш ва ҳоказо);

– хизмат кўрсатиш соҳасининг инвестицион жозибадорлигини ошириш механизмларини жорий этиш (инвестициялар ва солиқ қонунчилигини такомиллаштириш, махсус ҳудудларни яратиш, инфратузилмани ривожлантириш ва ҳоказо), янги молиявий воситаларни ва молиялаштириш технологиясини яратиш (давлат-хусусий сектор ҳамкорлиги механизмларини яратиш, корпоратив ижтимоий масъулият, лизинг ва бошқалар).

Хизмат кўрсатиш соҳасининг жадал ривожланиши кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектлари томонидан хизматлар ишлаб чиқаришни кенгайтириш билан боғлиқ. Хизмат кўрсатиш соҳасида 16,5 мингдан зиёд йирик ташкилотлар (жумладан, бозор хизматларини кўрсатувчи нодавлат ташкилотлар) ва 126 мингдан ортиқ кичик бизнес субъектлари жалб қилинган.

Хизмат кўрсатиш соҳасини ривожлантиришни қўллаб-қувватлаш давлат дастурини амалга ошириш доирасида хўжалик юритувчи субъектларга янги ташкил этилган хизмат кўрсатиш корхоналарини технологик жиҳозлаш учун имтиёзли кредитлар берилди. Натижада, бозор хизматларининг умумий ҳажмида кичик бизнеснинг улуши 53,9 фоиздан 61,4 фоизгача ошди (1-расм).

image002 

1-чизма. 2010-2016 йилларда хизмат кўрсатиш соҳасидаги кичик бизнеснинг улуши.

Манба: Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотлари. 

Мижозларга хизмат кўрсатиш сифатини яхшилашнинг йўналишларидан бири хизмат кўрсатиш соҳасидаги рақобатбардош муносабатларни шакллантиришдан иборат бўлиб, бу молиявий ва моддий ресурсларни оқилона тақсимлаш, давлат хизматларининг турли шаклларидан янада самарали фойдаланиш имконини беради. Хизмат кўрсатиш соҳасида маркетингдан фойдаланиш истеъмолчиларга кўрсатилаётган хизматларнинг сифатини таъминлаш, маҳсулотни аралаштиришни режалаштириш, турли хизматларни етказиб беришнинг энг самарали усулларини таклиф қилишда рақобат муҳитини ўрганиш билан боғлиқ.

Уларни амалга оширишнинг сифат жиҳатлари билан боғлиқ равишда кўриб чиқилади ва хизмат кўрсатишнинг турли соҳаларида маркетинг қарорларига эга. Бунга қуйидагилар киради:

– улгуржи ёки чакана савдони ташкиллаштиришда, жўнатувчи ва консигнаторлар билан алоқалар, моддий ресурсларни оптимал маршрутлар бўйлаб тақсимлаш ва етказиб берувчининг таърифи ўрганилади. Албатта, бу маҳсулотни сотиш бозорларига режалаштиришдан келиб чиқади;

– тиббий хизматни ривожлантириш тиббий хизмат бозорида рақобат муҳитини яратиш билан бирга амалга оширилиши керак, бу тиббий ёрдамнинг нодавлат шакли жорий этилиши йўли билан амалга оширилиши мумкин. Тиббий хизмат соҳасида маркетинг фаолияти бозорнинг турли сегментларини ўрганиш сифатини яхшилашга, нарх-наво тизимини ривожлантиришга ва уларни рағбатлантириш учун реклама фаолиятини кенгайтиришга йўналтирилган бўлиши керак;

– таълим хизматларини маркетингни ривожлантириш бозор шароитини ўрганишга, таълим хизматларининг янги истиқболли йўналишларини аниқлашга, мавжуд нарх тизимини, алоқа ва реклама сиёсатини баҳолашга йўналтирилган бўлиши керак. Таълим хизматларини ривожлантиришнинг истиқболли йўналишларидан бири электрон таълим хизматларидан кенг фойдаланиш – ахборот модели ва ресурсларга асосланган электрон ҳужжат яратиш билан боғлиқ бўлган ахборот хизматларининг кенг тарқалган шаклидир [6];

– туризм хизматларини ривожлантириш устувор йўналишлардан бири ҳисобланади.

2016 йилда Ўзбекистон Республикасига 2157,7 минг хорижий фуқаро келиб, бу 2000 йил билан таққослаганда 7 баравар кўпайди (1855,3 минг киши). Туризм саноатида маркетингдан фойдаланиш бозорда махсус маҳсулотни ишлаб чиқиш ва унинг муайян истеъмолчига йўналтирилганлиги билан боғлиқ.

Асосий сайёҳлик маҳсулоти – ҳар бир туристга тақдим этилувчи стандарт хизматларнинг бир қаторини таъминловчи мураккаб хизмат. Туризм бозорида муҳим йўналиш сифатида рақобат муҳитини ўрганиш, сайёҳлик корхона бозорда рақобатчиларнинг имкониятларини баҳолаш, уларнинг устувор йўналишларини аниқлаш ва уларни ривожлантиришга тўсиқ бўладиган омилларни бартараф этиш стратегиясини ишлаб чиқиш имконини беради. Шу билан бирга, рақобатчиларни тадқиқ қилишнинг муҳим соҳаси – муайян рақибнинг фаолиятини таҳлил қилиш учун керакли маълумотларнинг мавжудлиги саналади.

Хизмат кўрсатиш соҳасида маркетингдан фойдаланиш истеъмолчиларга кўрсатилаётган хизматларнинг сифатини таъминлаш, маҳсулотни аралаштиришни режалаштириш, турли хизматларни етказиб беришнинг энг самарали усулларини таклиф қилишда рақобат муҳитини ўрганиш билан боғлиқ. 

Дунёда умумлаштириш ва хизмат кўрсатиш соҳасидаги маҳаллий амалиётлар иқтисодий ривожланишнинг ҳозирги босқичида хизмат кўрсатиш соҳасини ривожлантиришнинг асосий тенденцияларини шакллантириш учун асос бўлиб хизмат қилади.

Бунга қуйидагилар киради:

– инновацион технологиялардан фойдаланган ҳолда стандартлаштирилган тизим шаклида умумий хизмат технологиясини яратиш;

– ишлаб чиқариш ва хизмат кўрсатиш соҳаларининг ахборот-коммуникация технологиялари асосида жадал интеграциялашуви мавжуд;

– хизмат кўрсатиш соҳасидаги ходимларнинг касбий тайёргарлиги учун юқори талаблар даражасида таълим;

– рақамли технологиялар орқали амалга ошириладиган хизмат кўрсатиш инфратузилмасининг етарлича ривожланган даражаси яратилди;

– дастурий таъминот маҳсулотларини сотиш, таълим бозорида хизматлар кўрсатиш, муҳандислик хизматларини тақдим этиш ва ҳоказо хизматлар учун янги бозорлар (жумладан, ташқи);

– хизмат кўрсатиш соҳасида хизмат кўрсатишдан сўнг (маиший техника бозорининг ривожланиши, иқтисодиётнинг турли соҳалари учун мураккаб техник маҳсулотлар ва ҳоказо), хизмат кўрсатишни жадаллаштириш давом этмоқда.

Мухтасар ЗИЯЕВА,

Тошкент давлат иқтисодиёт университети докторанти.

Аннотация

Мақолада Ўзбекистонда хизматлар бозорининг таркибий хусусияти ва республика ҳудудларида хизмат турларини диверсификация қилиш даражаси ўрганилган. Шунингдек,  хизмат кўрсатиш соҳасидаги кичик бизнеснинг улуши таҳлил қилинган.

Калит сўзлар: хизматлар бозори, хизмат кўрсатиш иқтисодиёти, рақобат, кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик, диверсификация, истеъмолчи, маркетинг, инновация.

В статье рассматриваются структурные особенности рынка услуг в Узбекистане и уровень диверсификации услуг в регионах страны. А также проанализирована доля малого бизнеса в секторе услуг.

The article examines the structural features of the services market in Uzbekistan and the level of service diversification in the regions of the country. In addition, the share of small business in the services sector was analyzed.

Фойдаланган адабиётлар рўйхати:

1. Белл Д. Грядущее постиндустриальное обще­ство: опыт социального прогнозирования / Пер. с англ; Под ред. В.Л. Иноземцева. М.: Academia, 1993.

2. Ўзбекистонда ижтимоий ривожланиш ва турмуш даражаси. Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси. – Т., 2017 52-б.

3. Ўзбекистон рақамларда. Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси. - T., 2017. 40 б.

4. Казаков С.П. Тенденции развития сферы услуг в инновационной постинду­стриальной экономике // «Механизация строительства». 2012. № 6. с. 14-18.

5. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 30 ноябрдаги ПФ-3416- “Ўзбекистон Республикаси иннновацион ривожланиш вазирлигини ташкил этиш тўғрисида”ги фармони.

6. Манако А.Ф. Электронные научно-образовательные пространства и перспективы их развития в контексте поддержки массовости и непрерывности // «Управляющие системы и машины». - 2012. -№4- с. 83-92.

 

© Copyright 2008 - 2018    biznes-daily.uz Все права защищены
Свидетельство о регистрации № 0976, выдано Узбекским агентством по печати и информации 04.06.2013 г
Все услуги лицензированы, товары сертифицированы.
При распространении материалов сайта в любой форме гиперссылка на biznes-daily.uz обязательна!
Копирование материалов сайта без согласования с администрацией ресурса запрещено!
Администрация сайта не несёт ответственности за содержание рекламных объявлений, размещенных на сайте.
Условия использования информации

WEB - Центр информационных технологий "Privatinformsistem"